Σύστημα Ηλεκτρονικής Μάθησης Πανεπιστημίου Κρήτης

Το μάθημα «Θέματα Φιλοσοφίας του Νου» έχει τη μορφή Σεμιναρίου, στο πλαίσιο του οποίου θα εξεταστούν με συστηματικό τρόπο επιλεγμένα κείμενα μέσα από τα οποία οι φοιτητές και οι φοιτήτριες θα έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν τις κυρίαρχες σύγχρονες προσεγγίσεις αναφορικά με τη φύση του νου, τη σχέση του νου με το σώμα και τον εγκέφαλο, τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα των συνειδησιακών καταστάσεων, και τη δυνατότητα τεχνητής νοημοσύνης.

Στο σεμινάριο επιχειρούμε να εμβαθύνουμε σε θέματα που μας απασχόλησαν στο υποχρεωτικό μάθημα «Εισαγωγή στη Φιλοσοφία της Επιστήμης». Θα εστιάσουμε στο ζήτημα των επιστημονικών επαναστάσεων, δηλαδή των ρήξεων και τομών στην ιστορία των επιστημών. Το ζήτημα βρέθηκε στο κέντρο των συζητήσεων για τη φιλοσοφία των επιστημών προπάντων με το έργο του Τόμας Κουν τη δεκαετία του 1960. Στο σεμινάριο θα διαβάσουμε κείμενα από μια ευρεία γκάμα συγγραφέων του 20ού και 21ου αιώνα και θα ψηλαφήσουμε τα εξής ερωτήματα: Υπάρχουν πράγματι ριζικές ασυνέχειες, ρήξεις και τομές στην ιστορία των επιστημών (Μπασελάρ); Είναι οι επιστημονικές επαναστάσεις κατά βάση διανοητικές ή φιλοσοφικές επαναστάσεις (Κοϋρέ); Πώς θα πρέπει να καταλάβουμε την «ασυμμετρία» ανάμεσα σε εναλλακτικές επιστημονικές θεωρίες ή εννοιολογικά πλαίσια (Κουν, Φάιεραμπεντ); Μπορούμε να ανασυγκροτήσουμε ορθολογικά τη μετάβαση από μια επιστημονική θεωρία σε εκείνην που τη διαδέχεται (Λάκατος, Φρήντμαν);

Η Φαινομενολογία της Αντίληψης (1945) του Μωρίς Μερλώ-Ποντύ (Maurice Merleau-Ponty, 1908-61) είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα της φαινομενολογικής φιλοσοφίας του 20ού αιώνα. Η ανάγκη για τη μελέτη του, ωστόσο, δεν γεννιέται στη βάση μόνο της ιστορικής του αξίας, αλλά και στη βάση της έντονης προσοχής που αυτό δέχεται στο πλαίσιο τρεχουσών θεωρητικών συζητήσεων στη σύγχρονη γνωσιοθεωρία και φιλοσοφία του νου. Στο παρόν μάθημα θα εξετάσουμε από κοντά το κείμενο του Μερλώ-Ποντύ. Θα δούμε με ποιον τρόπο ο ίδιος υιοθετεί τη φαινομενολογική μέθοδο και πώς, από μια τέτοια σκοπιά, ασκεί κριτική, αφενός, στον εμπειρισμό και, αφετέρου, στη νοησιαρχία. Κάποια από τα ερωτήματα που στη συνέχεια θα μας απασχολήσουν είναι:

• Τι είναι η αντιληπτική αποβλεπτικότητα;
• Ποιος είναι ρόλος του (ανθρώπινου) σώματος στον αντιληπτικό σχετισμό μας με τα πράγματα, τον κόσμο, και τους άλλους ανθρώπους;
• Ποια είναι η σχέση της αντίληψης με τη γλώσσα;
• Ποια είναι η σχέση του (πρωταρχικού) κόσμου της αντίληψης με τον κόσμο όπως τον περιγράφει η επιστήμη;
• Ποιος είναι ο ρόλος της απόκτησης συνηθειών;
• Πώς να προσεγγίσουμε φαινομενολογικά το (ανθρώπινο) σώμα κατά την έμφυλη διάστασή του;

Θα εξετάσουμε με προσοχή τις απαντήσεις που δίνει ο Μερλώ-Ποντύ ώστε να γίνει κατανοητό το πώς η θεωρία του προκρίνει τον ένσαρκο χαρακτήρα της ανθρώπινης υποκειμενικότητας. Στην πορεία που θα ακολουθήσουμε θα μεριμνούμε διαρκώς για τις απαραίτητες και διαφωτιστικές συνδέσεις και επεξηγήσεις αναφορικά με (i) άλλους φιλοσόφους και φιλοσοφικές τάσεις από την ιστορία της φιλοσοφίας (π.χ., Καντ, εμπειρισμός, νοησιαρχία), (ii) τις φαινομενολογικές θεωρήσεις του Χούσερλ, του Χάιντεγκερ, και του Σαρτρ, και (iii) τρέχοντες φιλοσοφικούς διαλόγους κυρίως γύρω από τη φιλοσοφία της αντίληψης και τη δυνατότητα απόκτησης γνώσης.

Με  αφετηρία την ιδιαίτερη περιπλοκότητα της συγχρονίας μας, εν μέσω πολυμορφικών κρίσεων αλλά και πρωτόγνωρων προκλήσεων, στο παρόν μάθημα θα επιχειρήσουμε μια εκ βάθους  κριτική διερεύνηση της φιλοσοφικής συμβολής του Γιούργκεν Χάμπερμας, εστιάζοντας στις έννοιες της αυτονομίας και της αλληλεγγύης. Θα εστιάσουμε στην κριτική θεωρία του Χάμπερμας, λ.χ. στην ηθική του λόγου και τις θεωρίες της επικοινωνιακής δράσης, για να κατανοήσουμε πώς η αυτονομία και η αλληλεγγύη λειτουργούν, ή θα ήταν θεμιτό να λειτουργούν, ως θεμελιώδεις αρχές στις δημοκρατικές κοινωνίες. Θα  εξετάσουμε την αλληλεπίδραση —τόσο τις συγκλίσεις και συμπληρωματικότητες όσο και τις αποκλίσεις και εντάσεις— ανάμεσα στις προσωπικές ελευθερίες και τη συλλογική ευθύνη, αναλύοντας πώς ο Habermas οραματίζεται την υλοποίηση αυτών των ιδανικών μέσω του ορθολογικού λόγου, του δημόσιου λόγου και της διαβουλευτικής δημοκρατίας. Θα αναρωτηθούμε επίσης τι θέση θα μπορούσαν να έχουν άλλα ιδανικά, όπως η συλλογική δημιουργικότητα, η κοινωνική αυθεντικότητα κ.ά. τόσο ως μέσα όσο και ως αυτοσκοποί. Μέσω αναλυτικών και κριτικών αναγνώσεων και συζητήσεων, θα διαμορφώσουμε συνολική άποψη για τη σημασία του στοχασμού του Habermas στην αντιμετώπιση των σύγχρονων πολιτικών, κοινωνικών και πολιτισμικών προκλήσεων. Με το πέρας του μαθήματος, οι φοιτήτριες/ές  θα είναι σε θέση να οικοδομήσουν τόσο συγκροτητικό όσο και κριτικό στοχασμό αναφορικά με την προώθηση τόσο της προσωπικής και συλλογικής αυτονομίας όσο και της κοινωνικής αλληλεγγύης σε έναν παγκοσμιοποιημένο, πλουραλιστικό κόσμο.