Περιγραφή του μαθήματος
Το σεμινάριο «Ειδικά Ζητήματα στην Κοινωνιολογία της Υγείας και της Ασθένειας» επιδιώκει να αναδείξει τα ζητήματα της υγείας ως προνομιακό πεδίο διεξαγωγής και αποκρυστάλλωσης πολιτικών και κοινωνικών συγκρούσεων, αλλά και ως ζητήματα που συνθέτουν έναν χώρο διαπραγμάτευσης, κατοχύρωσης και αμφισβήτησης συλλογικών αγαθών, αξιών και ευρύτερων πολιτικών στρατηγικών, ώστε ό,τι συμβαίνει στην υγεία να έχει επιπτώσεις που υπερβαίνουν την ιατρική και τη δημόσια υγεία. Για το σκοπό αυτό, το σεμινάριο θα αναδείξει τις πολιτικές συγκρούσεις που σφράγισαν τη δημόσια υγεία από τις απαρχές της (19ος αιώνας), και θα εστιάσει στους σύγχρονους δομικούς προσδιοριστές ανισοτήτων στην υγεία και την ασθένεια. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στο ρόλο του κράτους, των διεθνών οργανισμών, των κομμάτων, των κοινωνικών κινημάτων στην υγεία, καθώς και των ιδεολογιών που υπαγορεύουν (ή αντιστρατεύονται) τις εν λόγω μεταρρυθμίσεις.
Στόχοι
Με την επιτυχημένη ολοκλήρωση του σεμιναρίου, οι φοιτητές/τριες θα είναι σε θέση να:
- Αντιλαμβάνονται τις ανισότητες στην υγεία και την ασθένεια ως φαινόμενα επικαθοριζόμενα από πολιτικές και οικονομικές συγκρούσεις σε εθνικό και διεθνές επίπεδο.
- Κατανοούν τον μη νομοτελειακό χαρακτήρα των μεταρρυθμίσεων των συστημάτων υγείας και να διακρίνουν τους βασικούς δρώντες, τους στόχους, τα διακυβεύματα και τα αποτελέσματα των μεταρρυθμιστικών εγχειρημάτων στην υγεία.
- Ερμηνεύουν, με βάση διαφορετικά θεωρητικά και μεθοδολογικά εργαλεία, τη συγκρότηση, τη διαφοροποίηση και τη σύγκλιση των συστημάτων υγείας.
- Διακρίνουν μεταξύ προοδευτικών και οπισθοδρομικών/αντιδραστικών κοινωνικών κινημάτων στην υγεία.
- Αντιλαμβάνονται τις σύνθετες σχέσεις πολιτικής, οικονομίας και ιδεολογίας στη χάραξη πολιτικών υγείας.
- Κατανοούν τις επιπτώσεις της ανόδου της Ακροδεξιάς στις πολιτικές υγείας.
Στον παρακάτω πίνακα συνοψίζεται η οργάνωση του σεμιναρίου ανά εβδομάδα σε αντιστοιχία με το περιεχόμενο κάθε διδακτικής ενότητας.
|
Εβδομάδα διδασκαλίας |
Διδακτική ενότητα |
Περιεχόμενο διδακτικής ενότητας |
|
1η |
Εισαγωγή στην Πολιτική Κοινωνιολογία της Υγείας |
Οριοθέτηση του αντικειμένου της Πολιτικής Κοινωνιολογίας της Υγείας, παρουσίαση των βασικών ερωτημάτων και των κύριων εννοιών. Παρουσίαση δομής σεμιναρίου |
|
2η |
Δομικοί προσδιοριστές της υγείας |
Ανάλυση των δομικών προσδιοριστών ανισοτήτων στην υγεία και των μεταξύ τους συσχετίσεων, με βάση το εννοιολογικό πλαίσιο (framework) των Solar & Irwin (ΠΟΥ 2010) |
|
3η |
Το υγειονομικό κίνημα του 19ου αιώνα |
Aναδρομή στις απαρχές της Δημόσιας Υγείας, με έμφαση στο υγειονομικό κίνημα του 19ου αιώνα σε Αγγλία, Γαλλία και Γερμανία. Παρουσιάζοντας τα βασικά σημεία μελετών κοινωνικών μεταρρυθμιστών, όπως ο Γάλλος Λουί Βιγερμέ, ο Βρετανός Έντουιν Τσάντγουικ και ο Γερμανός Ρούντολφ Βίρχοφ, η ενότητα αναδεικνύει τη Δημόσια Υγεία ως πεδίο σύγκρουσης μεταξύ πολιτικών εξατομίκευσης της ευθύνης για την ασθένεια και πολιτικών συσχέτισης της υγεία με στόχους κοινωνικής δικαιοσύνης. |
|
4η |
Τα κόμματα ως διαμορφωτές πολιτικών υγείας και οι επιπτώσεις της διακυβέρνησης στην υγεία |
Συσχέτιση κομματικών οικογενειών, τύπων κρατών ευημερίας, πολιτικών υγείας και ανισοτήτων στην υγεία. Παρουσίαση μελέτης για τη θνησιμότητα στις χώρες του ΟΟΣΑ 1950-1999. |
|
5η |
Ομάδες ασθενών και κοινωνικά κινήματα στην υγεία |
Παρουσίαση των βασικών μορφών συλλογικής δράσης στην υγεία, των πολλαπλών στόχων τους και των παραγόντων επιτυχίας |
|
6η |
Διεθνής και παγκόσμια διακυβέρνηση της υγείας: διεθνείς οργανισμοί, διεθνείς εμπορικές συμφωνίες και παγκόσμιες συμπράξεις δημόσιου-ιδιωτικού τομέα |
Επισκόπηση της μετάβασης από τη διεθνή στην «παγκόσμια διακυβέρνηση», με έμφαση στο ρόλο ηγετικών διεθνών οργανισμών και νέων μορφών διεθνούς συνεργασίας που εμπλέκουν τον ιδιωτικό κερδοσκοπικό και μη κερδοσκοπικό τομέα. Μέσα από την ανάλυση επιλεγμένων εκθέσεων και άλλων εγγράφων πολιτικής, εντοπίζονται συγκλίσεις και αποκλίσεις μεταξύ διεθνών οργανισμών, καθώς και μετατοπίσεις στην πολιτική διεθνών οργανισμών όπως ο ΠΟΥ. |
|
7η |
Μεταρρύθμιση συστημάτων υγείας: νεοφιλελευθερισμός και Νέο Δημόσιο Μάνατζμεντ |
Αποτίμηση της εφαρμογής της νεοφιλελεύθερης ατζέντας στην υγεία από τις δεκαετίες του ’70 και του ’80, αρχής γενομένης από τη Χιλή και τις ΗΠΑ. Αναλύεται ειδικότερα το Νέο Δημόσιο Μάνατζμεντ (ΝΔΜ) ως το πλέον επιδραστικό πρότυπο μεταρρύθμισης του δημόσιου τομέα υγείας και αποδίδεται έμφαση στη μεταρρύθμιση του βρετανικού NHS. |
|
8η |
Πολιτικές υγείας μεταναστών και προσφύγων |
Παρουσιάζεται η πολιτική υγείας μεταναστών και προσφύγων σε επιλεγμένες χώρες της ΕΕ πριν και μετά την κρίση υποδοχής του 2015. Αναδεικνύεται η σύγκλιση διαφορετικών τύπων συστημάτων υγείας σε πολιτικές ασφαλειοποίησης και ιδιωτικοποίησης της υγείας. |
|
9η |
Η υγεία ως πεδίο γεωπολιτικών ανταγωνισμών: ΗΠΑ και Κίνα |
Παρουσίαση των συστημάτων υγείας και των στρατηγικών ΗΠΑ και Κίνας στο πεδίο της διεθνούς υγείας. Ως ειδική περίπτωση παρουσιάζεται η απόκριση των δύο χωρών στην πανδημία Covid-19 |
|
10η-13η |
Παρουσίαση εργασιών των φοιτητών/τριών |
|
Προτεινόμενη βιβλιογραφία
Βασική
Bergeron, H., & Castel, P. (2018). Πολιτική Κοινωνιολογία της Υγείας. Καρδαμίτσα.
Waitzkin, H. (2020). Ιατρική και δημόσια υγεία μπροστά στο τέλος της Αυτοκρατορίας. Angelus Novus.
Συμπληρωματική
Κονδύλης, Η., & Μπένος, Α. (επιμ.) (2021). Πανδημία COVID-19 και οι σύγχρονες απειλές στη δημόσια υγεία. Τόπος.
Collective. (2013). Comrades in Health. U.S. Health Internationalists, Abroad and at Home (A.-E. Birn & T. M. Brown (eds.)). Rutgers University Press.
Cueto, M., Brown, T. M., & Fee, E. (2019). The World Health Organization. A History. Cambridge University Press.
della Porta, D. (2023). Regressive Movements in Times of Emergency: The Protests Against Anti-Contagion Measures and Vaccination During the Covid-19 Pandemic. Oxford University Press.
Falkenbach, M., & Greer, S. L. (2018). Political parties matter: the impact of the populist radical right on health. European Journal of Public Health, Nov; 28(Suppl 3), 15–18.
Navarro, V. (ed. . (2001). The Political Economy of Social Inequalities Consequences for Health and Quality of Life (1st ed.). Routledge.
Navarro, V., & Shi, L. (2001). The political context of social inequalities and health. Social Science and Medicine, 52(3), 481–491.
Solar, O., & Irwin, A. (2006). Social determinants, political contexts and civil society action: a historical perspective on the Commission on Social Determinants of Health. World Health Organization.
World Bank. (1993). World Development Report 1993: Investing in Health. World Bank