Το μάθημα «Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία της Υγείας και της Ασθένειας» εξετάζει τις σχέσεις, τις συγκρούσεις και τους μετασχηματισμούς –δομικούς/πολιτικο-οικονομικούς και κοινωνικο-πολιτισμικούς– που προσδιορίζουν την υγεία και τη νόσο, καθώς και τις αντιλήψεις για αυτές, σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Αναδεικνύει τις πολλαπλές νοηματοδοτήσεις της υγείας και της ασθένειας και τις συνδέει με τα σύγχρονα ερμηνευτικά/επιστημολογικά παραδείγματα (βιοϊατρικό, θετικιστικό κοινωνιολογικό, διαδραστικό και δομικό-ολιστικό). Εκκινώντας από τη θέση ότι υγεία και νόσος δεν συνιστούν απλώς φυσικά ή βιολογικά φαινόμενα, το μάθημα αναδεικνύει τους παράγοντες που προσδιορίζουν ανισότητες στην υγεία, δίνοντας έμφαση στην κοινωνική τάξη, την κοινωνικο-οικονομική θέση, το κοινωνικό φύλο, την εθνότητα και τη βιολογική/ρατσιστική πλαισίωσή της. Παρουσιάζονται οι κλασικές (ιστορικοϋλιστικές, ντυρκεμιανές και βεμπεριανές), καθώς και οι βασικές σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις της υγείας και της νόσου, ενώ σε κάθε ενότητα συζητιούνται εμπειρικά παραδείγματα. Το μάθημα παρακολουθεί τις διάφορες φάσεις της Κοινωνιολογίας της Υγείας και της Ασθένειας ως αυτόνομο πεδίο, από την πρώιμη συγκρότηση της Ιατρικής Κοινωνιολογίας μέχρι τη βαθμιαία απομάκρυνση του πεδίου από το βιοϊατρικό παράδειγμα και τη μετατόπιση προς μια κοινωνιολογική θεώρηση επικεντρωμένη στη μορφή της κοινωνικής οργάνωσης, τις στρατηγικές πρόληψης, το ρόλο των επαγγελματιών υγείας και τις σχέσεις εξουσίας μέσα και έξω από την κλινική πράξη. Τέλος, το μάθημα αναδεικνύει τις διάφορες φάσεις συγκρότησης, διαφοροποίησης, σύγκλισης και μεταρρύθμισης των συστημάτων υγείας, μελετά το ρόλο της τεχνολογίας στην υγεία και διερευνά κριτικά τους τρόπους με τους οποίους επιστήμες υγείας, οργανωμένα συμφέροντα, κοινωνικά κινήματα και πεποιθήσεις του πληθυσμού συμβάλλουν στην κοινωνική κατασκευή της γνώσης για την υγεία και την ασθένεια, κατηγοριοποιώντας φαινόμενα ως «κανονικά» ή «παθολογικά».
Στόχοι
Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος, οι φοιτητές/τριες θα είναι σε θέση να:
- Διακρίνουν μεταξύ υγείας και απουσίας νόσου ή αναπηρίας, ατομικής και πληθυσμιακής προσέγγισης της υγείας, ασθένειας, νόσου και αρρώστιας.
- Κατανοούν την υγεία και τη νόσο, όπως και τις αντιλήψεις γι’ αυτές, ως δυναμικά φαινόμενα, που σχετίζονται με πολλαπλές διαστάσεις της κοινωνικής οργάνωσης και τις σύστοιχες ανισότητες.
- Αντιλαμβάνονται την ανάδυση της Κοινωνιολογίας της Υγείας και της Ασθένειας ως προϊόν και ως παράγοντα κρίσης του βιοϊατρικού παραδείγματος.
- Συλλαμβάνουν την Κοινωνιολογία της Υγείας και της Ασθένειας ως μεταβαλλόμενο πεδίο, αναγνωρίζοντας τα διακυβεύματα της μετάβασης από την Ιατρική Κοινωνιολογία της δεκαετίας του ’50 σε μια μη ιατροκεντρική κοινωνιολογική προσέγγιση της υγείας και της νόσου.
- Διακρίνουν/συγκρίνουν τις βασικές θεωρητικές προσεγγίσεις της υγείας και της ασθένειας, συνδέοντάς τις α) με διαφορετικές εννοιολογήσεις της κοινωνικής οργάνωσης και των συναφών σχέσεων εξουσίας, β) διαφορετικές ερμηνείες των ανισοτήτων στην υγεία και τη νόσο, και γ) διαφορετικές αντιλήψεις για το ρόλο των επαγγελματιών υγείας.
- Συνδέουν θεωρητικές έννοιες και εμπειρικά παραδείγματα.
- Κατανοούν τη διπλή λειτουργία της δημόσιας υγείας και της ιατρικής – ως αποτελεσματικές πρακτικές φροντίδας και ως συγκαλυμμένες ή απροκάλυπτες μορφές κοινωνικού ελέγχου.
- Διακρίνουν τους βασικούς τύπους συστημάτων υγείας και τις στρατηγικές που καθοδηγούν τη μεταρρύθμιση των συστημάτων υγείας.
- Αντιλαμβάνονται τις πολλαπλές εφαρμογές της τεχνολογίας στην υγεία και να τις αποτιμούν κριτικά, στη συνάφειά τους με στόχους όπως η βελτίωση της υγείας, η κοινωνική δικαιοσύνη, η αποτελεσματικότητα και η αποδοτικότητα.
- Αναπτύσσουν μεθοδολογικά εργαλεία για την ανάλυση πολιτικών υγείας και μορφών συλλογικής δράσης σχετικών με την υγεία.
Διδασκαλία και αξιολόγηση
Η διδασκαλία του μαθήματος γίνεται αποκλειστικά διά ζώσης. Σε μία ή δύο διδακτικές ενότητες ενδέχεται να προσκληθούν ειδικοί εισηγητές, με επαγγελματική ή/και διδακτική και ερευνητική εμπειρία σχετική με τις προτεινόμενες θεματικές. Στο μάθημα αξιοποιούνται παρουσιάσεις σε μορφή Powerpoint, οι οποίες μετά το μάθημα αναρτώνται στην πλατφόρμα ασύγχρονης εκπαίδευσης OpenClass. Σε ορισμένες ενότητες αξιοποιείται επίσης έντυπο και οπτικο-ακουστικό υλικό (αποσπάσματα από κλασικά κείμενα, δημοσιεύματα στον Τύπο και το διαδίκτυο, ντοκιμαντέρ, συνεντεύξεις): το υλικό αυτό διανέμεται επίσης μέσω της πλατφόρμας OpenClass μετά το μάθημα. Η επικοινωνία με τους φοιτητές σε συγκεκριμένη μέρα γίνεται στις ανακοινωμένες ώρες γραφείου, ενώ για τη συνεργασία σε καθημερινή βάση αξιοποιούνται το OpenClass ή/και η ιδρυματική διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Η αξιολόγηση των φοιτητών/τριών γίνεται με βάση τελική γραπτή εργασία. Πέρα από τμήματα των προτεινόμενων εγχειριδίων, η εξεταστέα ύλη περιλαμβάνει τις σημειώσεις που αντιστοιχούν σε κάθε ενότητα. Προκειμένου να βελτιώσουν τη βαθμολογία τους, οι φοιτητές/τριες έχουν τη δυνατότητα να εκπονήσουν προαιρετική εργασία, ανάλογα με τα ενδιαφέροντά τους. Το θέμα της εργασίας συμφωνείται με τον διδάσκοντα στα μέσα του εξαμήνου, η έκταση της εργασίας δεν υπερβαίνει τις 2.000 λέξεις (συμπεριλαμβανομένης της βιβλιογραφίας) και ο βαθμός της προαιρετικής εργασίας μπορεί να βελτιώσει τον τελικό έως και κατά δύο μονάδες.